12 марта 2020

Ижод ҳақида сўз

                

Ижод сирли жараён, у ижодкорнинг қалбида, шуурида, тасаввурида уйғонадиган ўтли ҳис-туйғулар ғалаёнидир. Бу ғалаён ижодкорни гўё ўзгача оламнинг сеҳрли сарҳадлари сари етаклайди, кашф этиш сурурига ошуфта қилади.

Ҳо-ю ҳавасдан йироқ ижодий жараён шунчаки узуқ-юлуқ ҳис-ҳаяжонни ифодалаш эмас, балки тўлақонли мазмунни гўзал ва мутаносиб шаклга солиб тараннум этишдир.

Биз бадиий ижод ҳақида гапирар эканмиз, сўз санъати яъни, адабиёт-адаб илми ҳақида фикр юритамиз. Хўш адабиёт нимани ўрганади, вазифаси нимадан иборат? У ҳаётни ўрганади, образлар орқали сўзлар воситасида ҳаёт тасвирини яратади. Унинг вазифаси инсон туйғуларини тарбиялашдан иборат. Шу сабабли ижодкорнинг адабий билимлардан хабардорлиги, тинимсиз ўқиб, изланиши, маҳоратини ошириш учун қайғуриши унинг ўзининг туйғуларини сайқаллаштириб, маънавиятининг юксалишига хизмат қилади.

Абдулҳамд Чўлпоннинг сўзларига қулоқ тутинг: “Адабиёт чин маъноси ила ўлган, сўнган, ўчган, ярадор кўнгилга руҳ бермак учун, қонларимизга қадар сингишган қора балчиқларни тозалайдирғон, ўткир юрак қирраларини ювадурғон тоза маърифат суви, хиралашган ойналаримизни ёруғ ва равшан қиладурғон булоқ суви бўлғонидан бизга ғоят керакдир.”

Ижодкор ким? У ижод қилиш қобилиятига эга яъни, истеъдод соҳибидир. Ижод онларида ёзувчи гўё мафтункор, жозибали бир олам фазосида илҳом қанотларида парвоз этади, ўзининг таланти ва дунёқараши уни бошқаларнинг тасаввури етмаган самовий юксакларга олиб чиқади. “Унинг (ижодкорнинг) қўлида ўзгаларнинг қалбини оча оладиган калит бўлмоғи керак”. Илья Эренбург

Инсон қалбида дард тўлғонмаса ижод туғилармиди, ҳайрат кўз очмаса гўзаллик юз очармиди, завқ-шавқ жўш урмаса чин шеър яратилмоғи мумкин-ми? Ижодкорга нима керак? Талант, иқтидор, илҳом, бадиий маҳорат…шунингдек, унга инсонийлик, донишмандлик, ижодкорлик, руҳшунослик, кашфиётчилик, синчковлик, мўъжиза сеҳрига ишқибозлик каби хислатлар зарур бўлади. Илҳом келганда ижодкор қалбида туйғулар тошади, хаёлий жўшқинлик кучайиб, ички оламида  йилт этган чўғ алангалана бошлайди, ҳузурбахш безовталик бутун борлиғини қамраб олади ва у атроф борлиқни унутади. Ҳар қандай ижод маҳсулидан роман-ми, ҳикоя-ми, шеър-ми, ғазал-ми бари-барисидан ҳайрат, дид, янгилик, образлилик, бадиийлик, поклик, самимият, жонли руҳ кабилар уфуриб туриши керак.

Сиз қалам тебратиб ашъор битишни, мақола ёзиб уни чоп эттиришни истайсиз. Ҳавас сизнинг ўй-хаёлларингизни тинмай безовта қилиб, тўзғитмоқчи бўляпти-ми? Тўзғиган хаёлларингизни йиғиб олмоқ учун, тасаввурнинг ижодкорлик сарҳадларига етиб сайр этмоқ учун мутолаа дарёсига ғарқ бўлмоғингиз даркор. Сарафроз сўзларни сараламоқ, маънолар денгизи бўронларидан гўзалликка эврилиб чиқмоқ учун ўша жўшқин тўлқинлар ичра шўнғимоқ керак. Ижод фазосида сузмоқ илинжида унинг рангин ва ёруғ камалагига айланиб, товланмоқ нақадар муҳим. Ижод оташида ёниб, унинг тафтидан баҳраманд бўлмоқлик орзусида бўлсангиз аввало, ўз қалбингизда учқун ёқа олишингиз талаби борлигини унутманг. Ижод уммони соҳилида қолиб кетмаслик учун тўлқинга айланиб қулоч ота оласиз-ми? Ижод маҳсули бўлган бадиий асарларни кўп ва хўб ўқишга сабрингиз етарли-ми?

Бадиий маҳорат нима? Бадиийлик арабча “бадаъа” сўзидан олинган бўлиб, янгилик яратиш, ижод қилиш маъносини англатади. Маҳоратли ижодкор ўз ботинидаги фикр ва ҳис-туйғуларини таъсирчан сўзлар воситасида қаламга олади ҳамда гўзал сийратда ифода эта олади. Унинг тасаввур оламида ҳаяжон тўлқинлари мавжланади, илҳом баҳри жўша бошлайди.

Ижод бу-қалб меҳварини ёритувчи нур. Ижод бу-тасаввурдаги голографик тасвирлар жилваси. Ижод бу- қалбга илҳом тўлқини оққанидаги ҳилпираган туғ. Ижод бу-қалбдан тошган баҳр тўлқини. Ижод бу-қийноқ булоғидан симириб ичмоқ, азоб довонидан дард чекиб ошиб ўтмоқ, чексизлик уммонига қулоч отиб шўнғимоқ, олов тафтли саҳрода яйраб кезмоқ, хаёлотнинг сўнгсиз осмонида парвоз этмоқ, қувонч тоғларига тирмашиб чиқмоқ, зимистондан узоқлашиб, нурга талпинмоқ бўстонда ранг-баранг ва хушбўй гуллар сараламоқ ва инсонларга уларни дасталаб тутмоқ, ўз қалбига пинҳон сайр этиб, уни эзгулик нақшлари билан безамоқдир.

Мухтасар қилиб айтганда, ижод олами-сеҳрли олам. Бу оламга ошно бўлмоқ, назм ва наср гулшанида сайр этмоқ, наво куйларига жўровоз бўлиб, жозибасига ошуфта бўлмоқ, унинг гўзаллик маъвосига эришмоқликка ҳар бир қалам соҳиби мушарраф бўлсин, деймиз.

     Муслима Ёдгорова. 

3 декабря 2019

Газета ўқиш маданияти

 Газета ва журналларга обуна бўлиш ва уларни ўқиш жараёнига қандай ёндашган маъқул? Сизда касбингиз, эгаллаб турган лавозимингиз, яшаш жойингиз, ўз олдингизга қўйган мақсадингиз, қизиқиш доирангиздан келиб чиққан ҳолда қайси газета, журналларга обуна бўлсам экан? — деган савол туғилиши табиий. Газета ўқиш маданияти аваламбор, даврий матбуотнинг Ўзбекистондаги ва чет эллардаги тиражлари бўйича маълумот излашдан ва мақсадли обуна бўлишдан бошланади. Бундай маълумотларни почта, матбуот тарқатувчи ташкилотларидан ёки интернет сайтларидан топишингиз мумкин. Каталогларда барча соҳалар ва тармоқлар бўйича, бир неча тилларда чоп этиладиган вақтли матбуот ҳақида маълумотлар мавжуд, намуна сонларидан уларнинг дизайни, услуби ва мазмуни ҳақида ҳам билиб олсангиз бўлади.

Ўйлаб қарасам кўп йиллар аввал “Квант”, “Физика в школе” “Физика ўқитиш методикаси”, “Дошкольное воспитание”, “Саодат”, “Маърифат”, “Меҳнат зарбдори” (ҳозирги “Пешкў овози”) каби газета, журналларга обуна бўлиб,  мутолаа қилганман. Тўғри бир муддат улардан узилишлар бўлган, аммо бундан йигирма йиллар аввал тасодифан қўлимга “Маърифат” газетасининг бир йиллик жамланмаси тушиб қолди. Бу гўёки мўъжиза каби эди. Газетада берилган эркин ва мустақил фикрлаш, психология, замонавий педагогик технологиялар, умуман тарбияга оид мақолаларга қизиқишим зўрлигидан уларни ўқиш билан бирга қўлимга дафтар, ручка олиб бўш вақтимда конспектлаштириб ёзишга киришдим. Газетадаги педагогика фанлари номзоди Нурали Саидахмедовнинг серия тарзида кетма-кет берилган мақолаларини мустақил ўрганиб, уларни дарс жараёнига қўллай бошладим. Шунингдек, бошқа қўлланма ва дарсликлардан педагогикадаги инновациялар бўйича изланиб, ноанъанавий дарс ишланмаларини тайёрладим. Кейинчалик тадқиқотларим Самарқанд давлат университети профессори, Халқаро педагогика фанлар академиясининг мухбир аъзоси О.Қувондиқовнинг назарига тушиб, бир неча бор республика миқёсидаги конференцияларда маърузаларим билан қатнашдим. Бухоро давлат университети профессори С.Қаҳҳоров билан ҳаммуаллифликда “Физикадан модулли дарс” номли илмий-услубий қўлланмам 2006 йилда нашр этилди. Газета мени илмий изланишга, яъни тадқиқотчиликка йўллади десам муболаға бўлмайди. Замонамизнинг шундай улуғ олимларига шогирд бўлиш саодатига эришдим. “Маърифат” газетасини ва унинг ижодкорларини устозим дейишга ҳақлиман.

“Пешкў овози” газетасини ҳар сафар қўлимга олганимда унинг маърифатпарварлик хусусиятларини, маънавий жозибасини ҳис қиламан, йиллар давомида у ҳам мени ўзининг жўшқин оламига шу қадар жалб этди-ки, натижада, самимий мулоқотимиз кучайди. Бош муҳаррир Ҳурмат Шаропова мени ижодий ҳамкорликка чорлади, бу чорлов туфайли онг ва тафаккурга бевосита таъсир этувчи ахборотлар оқимини саҳифаларда ёритиш масъулияти, машаққати ва сурури нақадар фарахбаҳш эканлигини ҳис этяпман. Газета таҳририятидаги қайноқ ҳаёт жабҳасига қоришиб кетиш учун албатта, ижодкорлик мавқеини оқлаш муҳим ҳисобланади. Ҳа, газета ва журналлар сиз учун ижод олами эшикларини янада кенгроқ очмоқликка шайлиги унинг саҳовати, марҳаматидир, сиз ҳам унинг йўлига пешвоз чиқишга шайланинг!

Юртимиздаги мутахассис кадрларга қўйилаётган юксак талаблар ҳар бир шахснинг ўз билим, малака, кўникмаларини, ва қобилиятини ўзи тинимсиз ўстириб боришига эришишини тақозо этади. Ҳар томонлама комилликка эришишда мутолаа муҳим аҳамиятга эга. Газета мутолааси ҳам инсон дунёқарашини ўстиради, турли соҳалардаги янгиликларни ўқиб руҳланасиз, онгингизда янги фикрлар, ғоялар туғилади, шу билан бирга мавжуд иқтидорни, савияни янада ривожлантириш ва такомиллаштириш эҳтиёжи ўсади.  

Азал-азалдан қулочни кенг очиб, газетадаги янги, керакли, қизиқарли, тўлиқ, фойдали маълумотлар билан танишиш, арзимас, майда-чуйда гаплар ўрнига ҳамкасблар, дўстлар билан мақолалардан олинган таассуротлар ҳақида мазмунли суҳбат қуриш маданият белгиси саналган. Маълумки, маънавиятли инсон бўлмоқ учун аввало маънавиятга, маърифатга интилиш эҳтиёжини қалбга жо қилиш зарур. Маърифат ва маданиятнинг порлоқ йўлига газета сизни хилма-хил нурли сўқмоқлари орқли йўлласа  ажабмас.

Технологиялар жадал ривожланаётган шароитда медиа маданият, медиа саводхонлик ҳам ўта муҳим аҳамиятга эга. Аксарият информациялар ижод тегирмонидан ўтказилмай туриб, муайян воқеликлар видео ёки тасвир кўринишида, ёхуд, жараённинг асл моҳияти очиб берилмаган матн шаклида ижтимоий тармоқларда тезкор суръатда тарқатилаётганлиги сир эмас. Холис ахборотни олиш, салбий маълумотлардан ўзини ҳимоя қила олиш, тарқатилаётган медиа маълумотларни мулоҳаза чиғириғидан ўтказиб, оқилона мушоҳада юритиш орқали “истеъмол” қилиш медиа маданият белгиларидандир. Айниқса, ёшларда тинимсиз оқиб келаётган информацияларга хушёрлик билан танқидий назар ташлай олиш, маънавий мушоҳадакорлик билан ўзининг руҳият ҳудудини ҳимоя қилишга ўрганиш орқали медиа саводхонлик маданияти шаклланиб борса ажабмас.  

Замон билан ҳамнафас бўлишни, жамиятимиз ҳаётидан хабардор бўлишни истасангиз, ўзингизни унга даҳлдор деб билсангиз ва фикрлашдан тўхтаб қолмай десангиз газета ўқинг, ўқиганда ҳам шунчаки эмас, балки, маънавий озуқа олмоқ имкониятидан бебаҳра қолмаслик учун ўқинг!

   Муслима ЁДГОРОВА

11 мая 2019

Драббллар

      Унинг бир бети ташқарига, бир бети ичкарига қарайди. Ташқари совуб, ичкари исий бошлаган эди, ички юзидан дув-дув томчилар оқа бошлади. Бу исиган ҳавонинг совуққа учрагандаги изтироблари эди…

                                            *

Автомобилга ўрта ёшлардаги бир аёл чиқди ва бўш ўриндиққа ўтирди. Аста-секин машинанинг ҳаракати тезлашган эди, ҳалиги аёл ҳунграб йиғлаб юборди. Ҳамма ҳайратланди… Шунда бир йўловчи унинг ҳолатидан ажабланиб,”-Келинг сиз менинг ўрнимга ўтиринг”-деб, жой бўшатиб, ўзи ўша аёлнинг ўриндиғига ўтиб ўтирди. Йўловчи ойнадан ташқарига боқиб, тескари томонга ҳаракатланаётган манзарадан қалбида безовталик ҳис қилди.

  Аёл эса тинчланиб, ойнадан ташқарига бамайлихотир қараб қолди. Гўёки, энди вақт тўғри томонга оқаётгандек…

11 мая 2019

Инсоннинг руҳият экологияси

Бу азим дунёда ҳар бир давлатнинг ўз ҳудуди бўлгани каби, ҳар бир инсоннинг шахсан ўзига тегишли маънавий ҳудуди мавжуд. Мамлакатнинг ҳудуди тегишли қонунлар асосида қўриқланади, ҳимоя қилинади.

Инсонийлик экологиясини авайлаб, асраш, фитна ва қабоҳат тузоқларидан ҳимоя қилиш, унинг эзгуликка тўла борлиғини тоза сақлаб, уни эъзозлаш ҳақида чуқурроқ ўйлаб кўрганмисиз?

Инсоннинг ички олами ҳудуди бу — унинг руҳий оламидаги ўй-хаёллари фазоси, ишқдан яралган ҳур уммони, нафис орзу қанотлари, тафаккурининг ўзанлари, юрак қўридаги иймони, истеъдод чўққилари, ирода қалқони, дунёқарашининг одил мезони, дилистони бўстони, хотирот бисоти, ақлий қуввати, кўнглининг обод довони, ўзигагина хос таъбу табиати, эзгуликка тўла қадрият дунёси, қалбидаги яхшилик тўлқинлари, инсонийлик маъвоси, ширин жонли нозик ҳилқати кабиларнинг бепоёнлиги.

Унинг мусаффо ўй-хаёллари фазосини тўзғитишга, мовий ишқ уммонини тўфонга айлантиришга, нафис орзу қанотларини мажруҳ қилишга, тафаккурининг тўғри ўзанларини издан чиқаришга, юрак қўридаги ёрқин иймонини сўндиришга, истеъдод чўққиларига тош отишга, ирода қалқонини синдиришга, дунёқарашининг одил мезонини бузишга, дилистони бўстонига разолат уруғларини сепишга, ҳикматга йўғрилган хотирот бисотини шикастлашга, қалб ойнасига ёмон ниятда кўз тикишга, ақлий қувватига раҳна солишга, кўнглининг обод довонида изнсиз кезишга, ўзига хос таъбу табиатини камситишга, эзгуликка тўла қадрият дунёсини топташга, қалб тўлқинидаги яхшиликларга ғов бўлишга, инсонийлик маъвосини хўрлашга, ширин жонли нозик ҳилқатини сотишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ!

Жамият инсоннинг ички экологияси муҳитидаги ғуборларни тозалаш борасидаги ўзининг саъйи-ҳаракатига кўмаклашишига доим тайёр.

Аммо, инсон ўзлигини ва ўз-ўзини асраши, ички оламини ҳимоя қила олиши лозимлигини англаши лозим. Бунга билимларни эгалламай, яъни китоб ўқимай туриб, юксак маънавий баркамоллик сари собит қадамлар билан интилмай туриб, ички рағбатсиз, ички қувватсиз, ички курашсиз эришиб бўлмайди.

30 апреля 2019

Яхшилик яширинган эшик

     Ҳар бир инсоннинг ичида ривожланиш механизми мавжуд. Аммо, бундай механизм аксарият одамларда занглаган ёки таъмирталаб бўлиб қолган бўлиши мумкин. Бу механизмни созлаб, ишга туширишнинг битта йўли бор, у ҳам бўлса инсоннинг ўз билимини бойитиши, тинмай изланиши, ўқиши ва ёзиши орқали тафаккурни ўстиришдир. Ана шунда бу механизм ишга тушиб, инсонни комиллик сари етаклайди.

“Пешкў овози” газетаси муҳаррири Ҳурмат Шаропова худди ана шундай неъматга эга, ўз-ўзини такомиллаштириб бораётган самимий, меҳнатсевар инсон. 

Газета — ҳаёт кўзгуси. Газета халқники, депутатларники, бизники. Газета ҳам халқнинг хайрихоҳлилигига, қўллаб-қувватлашига, эътиборига эҳтиёж сезади. У мақолалари орқали сизга мурожаат қилади ва ўз навбатида мурожаатига жавоб кутади.

“Яхшилик яширинган эшикни очмоқлик мушкул, ёмонлик яширинган эшикни ёпмоқлик мушкул” дейишади донолар. Яхшилик яширинган эшик ортида албатта, маърифатга ундовчи газета ва журналлар ҳам, эзгуликлар битилган китоблар ҳам борлигига аминман. Улардан бебаҳра қолмайлик, маърифат излаб боришни кўнглимизга тугсак, яхшиликка томон бир қадам босган бўламиз. “Қучоқ очиб халқ ичига борайлик! ” шиори остида чиқаётган туман газетаси ҳам ўзига нибатан худди шундай илиқ муносабатга муносиб.

Туман газетасининг янгиланганлиги, яхшиланганлиги бугунги кунда ҳаммага аён ҳақиқат.  Таҳририят — ижодхона, газета бугуннинг ойнаси, келажакнинг даракчиси, ўтмишнинг хотираси. Ҳ. Шаропованинг иш жараёнини кузатиб, ҳар сафар унинг куч-ғайратига, эзгуликка умид билан қарашига ҳайратланаман.

Қанчалик машаққат билан заҳмат чекиб, газетчиликнинг оғир юкини кўтариш, ғийбатчи, туҳматчиларнинг зарбаларига чидаш, матонат билан газета чиқаришда давом этиш ҳамманинг ҳам қўлидан келавермайди.

Газетага одамларни мажбурий обуна қилиш мумкин эмас, деган гап-сўзлардан кейин обуна бўлувчилар сони кескин камайиб кетди. Ҳолбуки, газетанинг адади миқдори ҳам, рангли форматда чиқиши ҳам ва умуман газета нашр этишдаги барча харажатлар обунадан тушадиган молиявий маблағларга бориб тақалиши сир эмас.

 “Пешкў овози” газетаси туман аҳолиси ҳаёт тарзини, тумандаги ўзгаришлар ва янгиланишларни, ривожланишга тўсиқ бўлаётган айрим муаммоларни замон талаби асосида чиройли дизайнда, мазмунли ва сифатли нашр этилаётганлиги қувончли ҳол.

Айримларнинг кўролмаслиги, айримларнинг эса бефарқ муносабати исканжасида қолган бўлсада, Ҳурмат газетани ташлаб кетмади. У қаддини тик тутиб, кўз нурини, қалб қўрини туман газетаси учун бахш этиб, қўшни тумандан қатнаб, газетага муҳаррирлик вазифасини сидқидилдан бажараётган фидойи аёл.

Таҳририятда воқелар гирдоби қайнайди, фикрлар чархланади, сўзлар туйғуланади, гаплар маъно ичади, шеърлар куйлай бошлайди, яхши инсонларнинг исми жаранглайди, уларнинг суратлари саҳифаларни безайди, газетхонлар гурунги эшитилади. Газета сизни суҳбатга чорлаяпти, фикрлашга ундаяпти, “Пешкў овози”нинг овозига қулоқ тутинг-чи, у сизни маърифат гулшанига, маънавият бўстонига чорлаб бонг уряпти, ахир.

Улуғбек Ҳамдамнинг “Газета, журнал ва китоблар чоп эттириш аслида адабиёт ҳақидаги ўзига хос суҳбатлардир”, деган сўзларини эслайман. Дарҳақиқат, адабиёт ҳақидаги самимий суҳбатларда адаб такомилини ҳам, яхши хулқ уйғунлигини ҳам, ободлик мужассамлигини ҳам ҳис этади киши.

Ҳурмат изланувчан, инновацияларни тез илғаб олиб, ахборот коммуникацион технологиялар имкониятларидан самарали фойдалана олувчи ижодкордир. У ҳаётни улуғлайди, ижодни севади, мен унинг ўз ишига садоқатидан, изланувчанлигидан руҳланаман. Ёнимиздаги яхши инсонларни эъзозлаш ҳам саодатдир.