14 апреля 2020

Хотиржамлик-инсоннинг ички бойлиги

Биз олам бағридаги туташ чамбарак ичида тириклик зарралари мисоли сочилганмиз. Яратганнинг амри ила тарих ғилдираги ўз маромида ғилдирайверади, баъзида тасодифий фалокатлар рўй бериб, дунёни ларзага солади.

Аслида ҳаётнинг ҳар бир лаҳзаси синов. Хурсандчилик онлари ҳам, оғир мусибатли дамлар ҳам биз учун қаноатимиз, сабримиз, тоқатимиз имтиҳонидир. Барчани ташвишга солган вирус инфекцияси хуружини енгиш учун туну кун оғушида уйда қолмоқ энг мақбул иш ҳисобланади. Ана шундай пандемия пайтида Шайх Оиз Ал-Қарнийнинг: “Уйинг сенга кенг бўлсин!”, деган сўзлари барчамиз учун мададкор бўлмоғи шубҳасиз.

Хўш, ўз уйини кенг ҳис қилмоқ учун инсонда қандай хусусиятлар мужассам бўлмоғи лозим? Энг муҳими инсонда кўнгил хотиржамлиги ва осойишталиги ҳамда бағрикенгликнинг муқим топганлиги. Чунки, хотиржамлик-кишининг ички бойлиги ҳисобланади.

Карантин давридаги яккаланиш жараёнида ўзни ёлғиз, яъни хилватда ҳис қилган киши эзгу фикрларни ўз онгида жамлай олади, зеҳни ойдинлашади, тозара бошлайди. Барча-барчага ўзига хос узлат ва хилват фурсати тақдим этилганлиги рост. Узлат деганда чекиниш тушунилади, хилват эса хаёлан Аллоҳ ёди билан ёлғиз қолмоқликдир. Инсоният соғлигига катта хавф солиб, таҳдид қилаётган бошвоқсиз “унсур”дан узлат қилиш илинжида оломондан, унинг ғавғосидан, қусурларидан, қалбга ғулу солгувчи йиғинларидан узлатга чекиниш нақадар оқилона тадбир.

Кўнгилни бузгувчи иллатлар бўлмиш жоҳилликдан, ёмонликдан, бекорчиликдан, фитна ва ғийбатдан фориғ бўлиш йўлларини излаш фурсати етгандир, балки. Узлат ва хилват чоғида фикрларни жамлаш орқали кўнгил хотиржамлигига эришиш, китоб ўқиш орқали ҳикмат дурдоналарини қалбга жо этиш имкони мавжуд. Уйда қолиб ўз қалбингиз билан яхши сўз ва амаллар рўёби ҳақида пинҳона суҳбат қуринг. Ички оламингиз қай аҳволда эканлиги ҳақида ўйлайдиган, уни жаҳолат ғуборларидан тозалайдиган, ўз нафсингиз ёмонликларига қарши курашга кўнгилни чорлайдиган пайтни ғанимат билинг. Унда ўз-ўзини тарбиялаш мезонлари мавжуд. Бу ўткинчи дунё алдовлари тузоғига тушмаслик, мусибат ва қийинчиликларга сабр-тоқатли бўлиш, кам гапириб соғлом ақл-идок фикратига амал қилиш, жон ва танни ҳар турли иллатлардан асраш орқали умидбахш нур қувватини қалбан ҳис қилмоқлик ҳар биримизга насиб қилсин.

Уйда қолиб зерикмаслик чоралари бисёр, китоб мутолааси, телекўрсатувлар томошаси, ижод ва ҳунар илҳомларидан баҳраманд бўлиш, жисмоний машқлар билан шуғулланиш сингари ишлар ўз қўлимиз ва ихтиёримизда. Инсон ҳар қандай шароитда ҳаракатдан, меҳнат қилишдан тўхтамайди. Бу дунёда ҳамма нарса омонат, ҳар тун ўтиб, ҳар кундуз келади, булутлар шамолда сочилиб, қуёш саҳий нурларини ер юзига ёяди. Офтоб зиёсини сочаверсин, ҳар биримиз умид ва ишончни доимо қалбимизга тугиб яшашдан толмайлик. Уйимиз ҳам, бағримиз ҳам мўл-кўл кенгликда ёруғ оламимизга айлансин.

Муслима Ёдгорова   14.04.2020 йил

10 апреля 2020

Ҳаёт дунёси (қатра)

Дунёга келамиз, яшаймиз алал оқибат йўқсизлик олами-ғайб маконига сингиб кетамиз. Дунё барҳаёт экан мангуликка даҳлдордир.

Биз умр йўлида дунё манзараларини томоша қилар эканмиз унинг бир бўлаги эканлигимизни унутиб қўямиз. Бу манзаралар бизнинг хоҳиш-истагимизга кўра яралмайди, унинг тасвирлари онгимизда қайта уйғонади, томоша жозибаси эса бизга бир умр тинчлик бермайди. Ундан юз ўгирмоқ мумкин-ми? Ахир, биз инсонлар унинг ҳаёт тусли жилваси эмасмиз-ми? Дунёдан бахт номли ўтинчимиз бор, ундан таралаётган нурни симиргимиз келади. Дунёнинг не асрорлари бизни ўзига мафтун этади, шу билан бирга ўкинчимиз жумбоқлар тугунида қолиб кетади.

Дунё безакларига бурканамиз, унга мафтун бўлиб ўзимизни, уйимизни, атрофимизни ва қалбимизни безаймиз, безайверамиз. Аммо, баъзан безашдан аввал тозаламоқ ва тозаланмоқ амалини унутамиз, оқибатда ҳатто ўзимизни унутиб, ўз-ўзимизни таний олмай қоламиз.

Дунёнинг ҳаёт ўзанида умр кечирамиз, кунлар, ойлар, йиллар думалаб ўтаверади, ўй-хаёлларимиз ҳам юмалоқланади ва тутқич бермай думалайверади, биздан йироқлашиб. Думалоқ дунёнинг тутқичи йўқ, биз унга дастак ҳам, қирра ҳам бўлолмаймиз, унинг шаклу шамойилига мослашамиз ва тўгарак дунёда мақбул мувозанат излаймиз, холос. Аммо, иймону эътиқодда собит бўлмоқ, ҳаёт фалсафасини англамоқ, ўз қалбимизни улғайтирмоқ учун ўзимиз масъулмиз.

Дунёнинг туйнугидан ожиз боқамиз, сўқирмиз-ми, басирмиз-ми, буни англаш насиб қилармикан? Дунёнинг дарду ғамлари азоби кўнглимиз ғуборини аритармикан? Ишқ оташида куйиб унинг маҳзун дарёсида ғарқ бўлармиканмиз? Дунёнинг ҳусни ҳам нуқси ҳам ошиққагина гўзал кўринади, унингдек мубталонинг суйгани ҳам куйгани ҳам рост.

 Муслима Ёдгорова 13.11.2019 йил

10 апреля 2020

Китоб фикр булоғини очувчи калитдир

Илк бор ёзув ҳарфларига ҳайрат ва диққат билан боққан болада савод чиқариш иштиёқи пайдо бўлади. Ўқув ва ёзувнинг сеҳрли олами уни ўзига жалб этади. Такрор машқларда малака, кўникма ва билим мукаммаллашиб бораверади. Шу тариқа у тафаккур кемасига чиқиб олиб ҳаёт денгизида суза бошлайди. Орзу-умид тўлқинлари елкасидаги нажот кемасида сузаётиб узоқ ва нурафшон манзилларга етмоқлик йўлидаги барча машаққатларни енгишда бардош имкони борлигини англайди.

Ҳаёт устоз, биз унинг тириклик синовидаги шогирдларимиз, барча эҳтиёжлар қаторида китоб ўқиш эҳтиёжини ўз қалбимизга жо этмас эканмиз, ибрат олиш удуми пароканда бўлмайди, деб ким кафолат бера олади. Ахир, ҳадисларда “Бешикдан то қабргача илм изла”, дейилган-ку.

Ўқиш ва ёзиш эҳтиёжи инсоннинг қон томирига сингиб оққанидагина фикр деб аталмиш нурли туйғу тинимсиз янгиланиб ва яхшиланиб маънавий иммунитетни мустаҳкамлаши мумкин.

Китобга кўз юмган, китобдан юз буриб, ундан қўлимизни тортган ва китоб ўқимай қўйган кунимизга дарз кетади, ўқимоқ ва уқмоқ иштиёқининг хиралашганлиги туфайли кичик ёриқлар ҳам бора-бора жарликларга айланмоғи тайин. Улар қалбимизга жароҳат бўлиб кўчади ва шубҳасиз фикрларимизни ҳам синдиради. Синиқ, узуқ-юлуқ ва ночор фикрлар тафаккур дунёимизни емира бошлайди. Ва алал оқибат ичимизда бўшлиқ ҳувиллаб, мавжуд гўзалликни ҳам қувиб чиқармоғи бор. Ички оламимиз давосини китоб мутолаасидан англанган ҳикматлар мағзидан топишимиз мумкин.

Яхши асар мутолаасига шўнғимоқлик, адабиётга мубталолик, ҳикматлар гулшанида сайр этмоқлик ва китобхонлик сурурига ошно бўлмоқлик пайтида фикрат денгизи жўш ургай. Жўшқин соғлом фикрлар тўлқинида яхши амаллар қулоч отмоғи муқаррар. Қани эди китоб ўқиш орқали маънан ташна қалбимизда тафаккурнинг мусаффо булоғини очиб унга ҳаловат бағишлай олсак.

Муслима Ёдгорова  10.04.2020 йил

12 марта 2020

Ижод ҳақида сўз

                

Ижод сирли жараён, у ижодкорнинг қалбида, шуурида, тасаввурида уйғонадиган ўтли ҳис-туйғулар ғалаёнидир. Бу ғалаён ижодкорни гўё ўзгача оламнинг сеҳрли сарҳадлари сари етаклайди, кашф этиш сурурига ошуфта қилади.

Ҳо-ю ҳавасдан йироқ ижодий жараён шунчаки узуқ-юлуқ ҳис-ҳаяжонни ифодалаш эмас, балки тўлақонли мазмунни гўзал ва мутаносиб шаклга солиб тараннум этишдир.

Биз бадиий ижод ҳақида гапирар эканмиз, сўз санъати яъни, адабиёт-адаб илми ҳақида фикр юритамиз. Хўш адабиёт нимани ўрганади, вазифаси нимадан иборат? У ҳаётни ўрганади, образлар орқали сўзлар воситасида ҳаёт тасвирини яратади. Унинг вазифаси инсон туйғуларини тарбиялашдан иборат. Шу сабабли ижодкорнинг адабий билимлардан хабардорлиги, тинимсиз ўқиб, изланиши, маҳоратини ошириш учун қайғуриши унинг ўзининг туйғуларини сайқаллаштириб, маънавиятининг юксалишига хизмат қилади.

Абдулҳамд Чўлпоннинг сўзларига қулоқ тутинг: “Адабиёт чин маъноси ила ўлган, сўнган, ўчган, ярадор кўнгилга руҳ бермак учун, қонларимизга қадар сингишган қора балчиқларни тозалайдирғон, ўткир юрак қирраларини ювадурғон тоза маърифат суви, хиралашган ойналаримизни ёруғ ва равшан қиладурғон булоқ суви бўлғонидан бизга ғоят керакдир.”

Ижодкор ким? У ижод қилиш қобилиятига эга яъни, истеъдод соҳибидир. Ижод онларида ёзувчи гўё мафтункор, жозибали бир олам фазосида илҳом қанотларида парвоз этади, ўзининг таланти ва дунёқараши уни бошқаларнинг тасаввури етмаган самовий юксакларга олиб чиқади. “Унинг (ижодкорнинг) қўлида ўзгаларнинг қалбини оча оладиган калит бўлмоғи керак”. Илья Эренбург

Инсон қалбида дард тўлғонмаса ижод туғилармиди, ҳайрат кўз очмаса гўзаллик юз очармиди, завқ-шавқ жўш урмаса чин шеър яратилмоғи мумкин-ми? Ижодкорга нима керак? Талант, иқтидор, илҳом, бадиий маҳорат…шунингдек, унга инсонийлик, донишмандлик, ижодкорлик, руҳшунослик, кашфиётчилик, синчковлик, мўъжиза сеҳрига ишқибозлик каби хислатлар зарур бўлади. Илҳом келганда ижодкор қалбида туйғулар тошади, хаёлий жўшқинлик кучайиб, ички оламида  йилт этган чўғ алангалана бошлайди, ҳузурбахш безовталик бутун борлиғини қамраб олади ва у атроф борлиқни унутади. Ҳар қандай ижод маҳсулидан роман-ми, ҳикоя-ми, шеър-ми, ғазал-ми бари-барисидан ҳайрат, дид, янгилик, образлилик, бадиийлик, поклик, самимият, жонли руҳ кабилар уфуриб туриши керак.

Сиз қалам тебратиб ашъор битишни, мақола ёзиб уни чоп эттиришни истайсиз. Ҳавас сизнинг ўй-хаёлларингизни тинмай безовта қилиб, тўзғитмоқчи бўляпти-ми? Тўзғиган хаёлларингизни йиғиб олмоқ учун, тасаввурнинг ижодкорлик сарҳадларига етиб сайр этмоқ учун мутолаа дарёсига ғарқ бўлмоғингиз даркор. Сарафроз сўзларни сараламоқ, маънолар денгизи бўронларидан гўзалликка эврилиб чиқмоқ учун ўша жўшқин тўлқинлар ичра шўнғимоқ керак. Ижод фазосида сузмоқ илинжида унинг рангин ва ёруғ камалагига айланиб, товланмоқ нақадар муҳим. Ижод оташида ёниб, унинг тафтидан баҳраманд бўлмоқлик орзусида бўлсангиз аввало, ўз қалбингизда учқун ёқа олишингиз талаби борлигини унутманг. Ижод уммони соҳилида қолиб кетмаслик учун тўлқинга айланиб қулоч ота оласиз-ми? Ижод маҳсули бўлган бадиий асарларни кўп ва хўб ўқишга сабрингиз етарли-ми?

Бадиий маҳорат нима? Бадиийлик арабча “бадаъа” сўзидан олинган бўлиб, янгилик яратиш, ижод қилиш маъносини англатади. Маҳоратли ижодкор ўз ботинидаги фикр ва ҳис-туйғуларини таъсирчан сўзлар воситасида қаламга олади ҳамда гўзал сийратда ифода эта олади. Унинг тасаввур оламида ҳаяжон тўлқинлари мавжланади, илҳом баҳри жўша бошлайди.

Ижод бу-қалб меҳварини ёритувчи нур. Ижод бу-тасаввурдаги голографик тасвирлар жилваси. Ижод бу- қалбга илҳом тўлқини оққанидаги ҳилпираган туғ. Ижод бу-қалбдан тошган баҳр тўлқини. Ижод бу-қийноқ булоғидан симириб ичмоқ, азоб довонидан дард чекиб ошиб ўтмоқ, чексизлик уммонига қулоч отиб шўнғимоқ, олов тафтли саҳрода яйраб кезмоқ, хаёлотнинг сўнгсиз осмонида парвоз этмоқ, қувонч тоғларига тирмашиб чиқмоқ, зимистондан узоқлашиб, нурга талпинмоқ бўстонда ранг-баранг ва хушбўй гуллар сараламоқ ва инсонларга уларни дасталаб тутмоқ, ўз қалбига пинҳон сайр этиб, уни эзгулик нақшлари билан безамоқдир.

Мухтасар қилиб айтганда, ижод олами-сеҳрли олам. Бу оламга ошно бўлмоқ, назм ва наср гулшанида сайр этмоқ, наво куйларига жўровоз бўлиб, жозибасига ошуфта бўлмоқ, унинг гўзаллик маъвосига эришмоқликка ҳар бир қалам соҳиби мушарраф бўлсин, деймиз.

     Муслима Ёдгорова. 

3 декабря 2019

Газета ўқиш маданияти

 Газета ва журналларга обуна бўлиш ва уларни ўқиш жараёнига қандай ёндашган маъқул? Сизда касбингиз, эгаллаб турган лавозимингиз, яшаш жойингиз, ўз олдингизга қўйган мақсадингиз, қизиқиш доирангиздан келиб чиққан ҳолда қайси газета, журналларга обуна бўлсам экан? — деган савол туғилиши табиий. Газета ўқиш маданияти аваламбор, даврий матбуотнинг Ўзбекистондаги ва чет эллардаги тиражлари бўйича маълумот излашдан ва мақсадли обуна бўлишдан бошланади. Бундай маълумотларни почта, матбуот тарқатувчи ташкилотларидан ёки интернет сайтларидан топишингиз мумкин. Каталогларда барча соҳалар ва тармоқлар бўйича, бир неча тилларда чоп этиладиган вақтли матбуот ҳақида маълумотлар мавжуд, намуна сонларидан уларнинг дизайни, услуби ва мазмуни ҳақида ҳам билиб олсангиз бўлади.

Ўйлаб қарасам кўп йиллар аввал “Квант”, “Физика в школе” “Физика ўқитиш методикаси”, “Дошкольное воспитание”, “Саодат”, “Маърифат”, “Меҳнат зарбдори” (ҳозирги “Пешкў овози”) каби газета, журналларга обуна бўлиб,  мутолаа қилганман. Тўғри бир муддат улардан узилишлар бўлган, аммо бундан йигирма йиллар аввал тасодифан қўлимга “Маърифат” газетасининг бир йиллик жамланмаси тушиб қолди. Бу гўёки мўъжиза каби эди. Газетада берилган эркин ва мустақил фикрлаш, психология, замонавий педагогик технологиялар, умуман тарбияга оид мақолаларга қизиқишим зўрлигидан уларни ўқиш билан бирга қўлимга дафтар, ручка олиб бўш вақтимда конспектлаштириб ёзишга киришдим. Газетадаги педагогика фанлари номзоди Нурали Саидахмедовнинг серия тарзида кетма-кет берилган мақолаларини мустақил ўрганиб, уларни дарс жараёнига қўллай бошладим. Шунингдек, бошқа қўлланма ва дарсликлардан педагогикадаги инновациялар бўйича изланиб, ноанъанавий дарс ишланмаларини тайёрладим. Кейинчалик тадқиқотларим Самарқанд давлат университети профессори, Халқаро педагогика фанлар академиясининг мухбир аъзоси О.Қувондиқовнинг назарига тушиб, бир неча бор республика миқёсидаги конференцияларда маърузаларим билан қатнашдим. Бухоро давлат университети профессори С.Қаҳҳоров билан ҳаммуаллифликда “Физикадан модулли дарс” номли илмий-услубий қўлланмам 2006 йилда нашр этилди. Газета мени илмий изланишга, яъни тадқиқотчиликка йўллади десам муболаға бўлмайди. Замонамизнинг шундай улуғ олимларига шогирд бўлиш саодатига эришдим. “Маърифат” газетасини ва унинг ижодкорларини устозим дейишга ҳақлиман.

“Пешкў овози” газетасини ҳар сафар қўлимга олганимда унинг маърифатпарварлик хусусиятларини, маънавий жозибасини ҳис қиламан, йиллар давомида у ҳам мени ўзининг жўшқин оламига шу қадар жалб этди-ки, натижада, самимий мулоқотимиз кучайди. Бош муҳаррир Ҳурмат Шаропова мени ижодий ҳамкорликка чорлади, бу чорлов туфайли онг ва тафаккурга бевосита таъсир этувчи ахборотлар оқимини саҳифаларда ёритиш масъулияти, машаққати ва сурури нақадар фарахбаҳш эканлигини ҳис этяпман. Газета таҳририятидаги қайноқ ҳаёт жабҳасига қоришиб кетиш учун албатта, ижодкорлик мавқеини оқлаш муҳим ҳисобланади. Ҳа, газета ва журналлар сиз учун ижод олами эшикларини янада кенгроқ очмоқликка шайлиги унинг саҳовати, марҳаматидир, сиз ҳам унинг йўлига пешвоз чиқишга шайланинг!

Юртимиздаги мутахассис кадрларга қўйилаётган юксак талаблар ҳар бир шахснинг ўз билим, малака, кўникмаларини, ва қобилиятини ўзи тинимсиз ўстириб боришига эришишини тақозо этади. Ҳар томонлама комилликка эришишда мутолаа муҳим аҳамиятга эга. Газета мутолааси ҳам инсон дунёқарашини ўстиради, турли соҳалардаги янгиликларни ўқиб руҳланасиз, онгингизда янги фикрлар, ғоялар туғилади, шу билан бирга мавжуд иқтидорни, савияни янада ривожлантириш ва такомиллаштириш эҳтиёжи ўсади.  

Азал-азалдан қулочни кенг очиб, газетадаги янги, керакли, қизиқарли, тўлиқ, фойдали маълумотлар билан танишиш, арзимас, майда-чуйда гаплар ўрнига ҳамкасблар, дўстлар билан мақолалардан олинган таассуротлар ҳақида мазмунли суҳбат қуриш маданият белгиси саналган. Маълумки, маънавиятли инсон бўлмоқ учун аввало маънавиятга, маърифатга интилиш эҳтиёжини қалбга жо қилиш зарур. Маърифат ва маданиятнинг порлоқ йўлига газета сизни хилма-хил нурли сўқмоқлари орқли йўлласа  ажабмас.

Технологиялар жадал ривожланаётган шароитда медиа маданият, медиа саводхонлик ҳам ўта муҳим аҳамиятга эга. Аксарият информациялар ижод тегирмонидан ўтказилмай туриб, муайян воқеликлар видео ёки тасвир кўринишида, ёхуд, жараённинг асл моҳияти очиб берилмаган матн шаклида ижтимоий тармоқларда тезкор суръатда тарқатилаётганлиги сир эмас. Холис ахборотни олиш, салбий маълумотлардан ўзини ҳимоя қила олиш, тарқатилаётган медиа маълумотларни мулоҳаза чиғириғидан ўтказиб, оқилона мушоҳада юритиш орқали “истеъмол” қилиш медиа маданият белгиларидандир. Айниқса, ёшларда тинимсиз оқиб келаётган информацияларга хушёрлик билан танқидий назар ташлай олиш, маънавий мушоҳадакорлик билан ўзининг руҳият ҳудудини ҳимоя қилишга ўрганиш орқали медиа саводхонлик маданияти шаклланиб борса ажабмас.  

Замон билан ҳамнафас бўлишни, жамиятимиз ҳаётидан хабардор бўлишни истасангиз, ўзингизни унга даҳлдор деб билсангиз ва фикрлашдан тўхтаб қолмай десангиз газета ўқинг, ўқиганда ҳам шунчаки эмас, балки, маънавий озуқа олмоқ имкониятидан бебаҳра қолмаслик учун ўқинг!

   Муслима ЁДГОРОВА